2026 жылғы 29–30 қыркүйек, Астана қаласы, «Тәуелсіздік сарайы» кешені

 

Жыл тақырыбы: Cyber Resilience («Кибертұрақтылық»).

29–30 қыркүйекте Астанадағы Тәуелсіздік сарайында Орталық Азиядағы мемлекетті, бизнесті, технологиялық компанияларды, халықаралық сарапшылар мен хакерлік қауымдастықты біріктіретін ең ірі кәсіби алаң — KazHackStan 2026 халықаралық киберқауіпсіздік конференциясы өтеді.

Биылғы басты тақырып — Cyber Resilience (кибертұрақтылық). Бүгінгі таңда кибершабуылдардың алдын алудың өзі ғана жеткіліксіз: мемлекеттік жүйелер, компаниялар мен цифрлық қызметтер қауіптерді уақтылы анықтауға, оқиғаларға жедел әрекет етуге, жұмысты қалпына келтіруге және тіпті күрделі шабуылдан кейін де өз функцияларын жалғастыруға қабілетті болуы тиіс.

Сонымен қатар, киберқауіпсіздік тек мамандардың ғана мәселесі емес. Интернет-алаяқтық, дербес деректердің таралып кетуі, фишинг, дипфэйктер және басқа да цифрлық қауіптер күн сайын азаматтарға әсер етеді. Сондықтан KazHackStan 2026 кәсіби күн тәртібін цифрлық ортадағы қоғам қауіпсіздігі мәселелерімен біріктіреді.

 

1-күн — GOVERNMENT & BUSINESS DAY

 

Бірінші күн мемлекеттің, бизнестің, маңызды инфрақұрылымның кибертұрақтылығына және азаматтардың қауіпсіздігіне арналады.

Негізгі тақырыптар:

• Азаматтарды интернет-алаяқтықтан, қаржы пирамидаларынан және әлеуметтік инженериядан қорғау.

• Дербес деректердің таралуы және оларды қорғау.

• Фейктер, дипфэйктер және ақпараттық манипуляциялар.

• Киберқылмысқа қарсы іс-қимылдың практикалық кейстері.

• Сыни маңызы бар инфрақұрылымды қорғау.

• Киберқауекелдерді басқару және басшылардың жауапкершілігі.

• Мемлекет, бизнес және ақпараттық қауіпсіздік мамандарының өзара іс-қимылы.

• Жасанды интеллектке, бұлтты технологияларға және цифрлық трансформацияға байланысты туындайтын жаңа қауіптер.

 

2-күн — SECURE DEVELOPMENT & HACK DAY

 

Екінші күн қауіпсіз әзірлеуді, техникалық киберқауіпсіздікті және практикалық хакингті біріктіреді.

Secure Development бағыты:

• AppSec және DevSecOps.

• Әзірлеудің барлық кезеңдеріндегі қауіпсіздік.

• Бұлтты инфрақұрылымды қорғау.

• Олқылықтарды (уязвимости) іздеу және жою.

• Әзірлеу процесінде жасанды интеллектті қолдану және жаңа қауекелдер.

Hack бағыты:

• Жетекші қазақстандық және халықаралық сарапшылардың техникалық баяндамалары.

• Шабуылдар мен қорғаныс әдістерінің тікелей көрсетілімдері (демонстрация).

• Нақты олқылықтар мен кибероқиғаларды талдау.

• ICO 2027 Ұлттық іріктеуінің финалы: оқушыларды Италияда өтетін халықаралық киберқауіпсіздік олимпиадасына қатысу үшін Қазақстан құрамасына іріктеудің очный кезеңі (Jeopardy CTF форматындағы жарыс).

• Ауқымды практикалық киберқауіпсіздік жарысы — CyberKumbez финалы.

Іс-шара алаңында қазақстандық және халықаралық компаниялар киберқауіпсіздік саласындағы өнімдері мен технологияларын ұсынатын көрме аймағы жұмыс істейді.

KazHackStan мемлекеттік органдардың, қаржы секторының, ірі, орта және шағын бизнестің, IT-компаниялардың, әзірлеушілердің, зерттеушілердің, ақпараттық қауіпсіздік мамандары мен хакерлік қауымдастық өкілдерінің басын қосады.

KazHackStan 2026 басты идеясы — қарапайым қорғаныстан кибертұрақтылыққа көшу: мемлекеттің, бизнестің және қоғамның цифрлық шабуылдарға төтеп беру, жылдам қалпына келу және жұмысты жалғастыру қабілеті.

Конференцияны ұйымдастырушылар — киберқауіпсіздік және цифрлық егемендік саласындағы өңірлік көшбасшы TSARKA, ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігімен (ҚР ЦДИАӨМ) және ҚР Ішкі істер министрлігінің Киберқылмысқа қарсы күрес департаментімен бірлесіп атқаруда.

Іс-шара Freedom Bank, Arizona State University, Astana Hub халықаралық технопаркі, Астана қаласының әкімдігі сияқты негізгі серіктестердің қолдауымен және қатысуымен өтуде.

KazHackStan 2026 конференциясы 29–30 қыркүйекте Астана қаласында, Тәуелсіздік даңғылы, 52 мекенжайындағы «Дворец Независимости» (Тәуелсіздік сарайы) кешенінде өтеді.

Конференцияның ресми сайты: https://kazhackstan.com/

БКТ деген не?

БКТ – бастапқы кодты талдау. Бұл цифрлық объектілерге жүргізілетін сынақтардың бағдарламалық қамтылымдағы осалдықтарды, ықтимал тәуекелдерді және осал тұстарды уақытылы анықтауға бағытталған бір түрі.

Бастапқы кодты талдау қандай мақсатта жүргізіледі?

БКТ:

• зиянкестер пайдалана алатын кодтағы осалдықтар мен осал тұстарды анықтауға;

•  құпия ақпараттың таралуы мен жария етілу тәуекелдерін азайтуға;

•  дербес деректердің қорғаулын қамтамасыз етуге;

• ақпараттық қауіпсіздік саласындағы заңнаманың және стандарттардың талаптарына сәйкестікті тексеруге;

•  ақпараттық жүйеге сенімділік деңгейін жоғарылатуға;

• инциденттердің және ұйымға келтірілуі ықтимал нұқсанның алдын алуға мүмкіндік береді.

БКТ қалай жүргізіледі?

Талдау автоматтандырылған және қолмен орындалатын тәсілдер біріктіріліп жүргізіледі.

1. Автоматтандырылған талдау

Осалдықтарды анықтау үшін мамандандырылған құралдар пайдаланылады:

• SAST — бастапқы кодты бағдарлама іске қосылмаған кездегі статикалық талдау;

• SCA — сыртқы кітапханалар мен бағдарламалық компоненттерді талдау;

• DAST — жұмыс істеп тұрған қосымшаны динамикалық талдау.

2. Қолмен талдау әдісі

Маман автоматтандырылған құралдар өткізіп жіберуі мүмкін проблемаларды, соның ішінде:

• осалдықтарды;

• бэкдорларды;

• жасырын бағдарламалық ендірмелерді;

• декларацияланбаған мүмкіндіктерді (ДМ) анықтау үшін бастапқы кодты егжей-тегжейлі зерделейді.

ДМ анықталған кезде бағдарламалық қамтылымның құрылымы мен логикасына, функцияларды орындау маршруттарына және өңделетін деректерге қосымша талдау жүргізіледі, ал нәтижелері есепте тіркеледі.

Талдау нәтижелеріне не кіреді?

Қорытындылары бойынша анықталған осалдықтар мен ДМ тізбесі, олардың сипаты, анықталған орны және тәуекел мәртебесі берілген есеп қалыптастырылады. 

Бастапқы кодты талдау жөніндегі жұмыстардың көлемі оның мөлшерімен айқындалады.

 

Бастапқы кодқа талдау жүргізуге қойылатын талаптар және тәртібі «Цифрлық үкіметтің» цифрлық объектілерінің және аса маңызды цифрлық объектілердің киберқауіпсіздік талаптарына сәйкестігіне сынақтар жүргізу әдістемесінің (ҚР ЦДҚАӨМ 2019 жылғы 3 маусымдағы № 111/НҚ бұйрығы) 2-тарауында белгіленген.

БКТ – жай ғана кодтағы қатерлерді іздеу емес. Бұл жүйе өнеркәсіптік пайдалануға енгізілгенге дейін ақпараттық қауіпсіздік тәуекелдерін азайтуға бағытталған бағдарламалық қамтылымды кешенді бағалау.

Ұйымның интернет-қолжетімді инфрақұрылымы үнемі өзгеріп отырады.  Жаңа домендер мен қосалқы домендер пайда болады, веб-сервистер іске қосылады, желілік жабдықтың баптаулары өзгереді, технологиялар мен олардың нұсқалары жаңартылады. Бұл ресурстардың бір бөлігі интернеттен қолжетімді, демек, олар туралы ақпаратты ұйым қызметкерлері ғана емес, ықтимал зиянкестер де көре алады.

Ұйым неғұрлым сыртқы ресурстарды пайдаланса, инфрақұрылымның толық және жаңартылған көрінісін қолмен сақтау қиынырақ болады. Тіпті бір ұмытылған домен, ашық порт немесе ескірген сервис ақпараттық қауіпсіздік командасының қосымша назарын қажет етуі мүмкін.

Сондықтан сыртқы периметрді - қол жетімді және сырттан табуға болатынның барлығын мониторингтеу қорғаудың маңызды бөлігіне айналады.

 

Интернет тарапынан инфрақұрылымға көзқарас 

ScanKZ - сыртқы периметрді мониторингтеуге және ықтимал осалдықтарды автоматты түрде анықтауға арналған платформа. Ол ұйымның интернет - қолжетімді инфрақұрылымын сырттан көруге және ол туралы сырттан қандай ақпарат алуға болатындығын түсінуге көмектеседі.

Бұл тәсіл мамандарға тек қана өздеріне белгілі ресурстарды бағалауға емес, сонымен қатар сыртқы периметр туралы біртұтас көрініс қалыптастыруға мүмкіндік береді: қандай активтер қолжетімді, оларда қандай сервистер жұмыс істейді, қандай технологиялар қолданылады және осал тұстар  қайда болуы мүмкін.

Көптеген мекенжайларды, домендерді және сервистерді қолмен тексерудің орнына, команда жиналған және құрылымдалған ақпаратты бір жерден алады.

 

Платформада қандай деректер қолжетімді

ScanKZ ұйымның сыртқы периметрінің техникалық көрінісін қалыптастырады. Платформада IP-мекенжайлары, WHOIS, ASN және провайдерлер, сондай-ақ домендер, DNS және SSL/TLS туралы мәліметтер алуға болады.

Қосымша ашық порттар, қолжетімді сервистер және веб-тораптары туралы ақпарат көрсетіледі. Анықталған ресурстар үшін мамандардың назарын қажет ететін ықтимал осалдықтар туралы мәліметтерді алуға болады.

Деректер есептермен, мәртебелермен және негізгі метрикалармен толықтырылады. Бұл сыртқы периметрдің жай-күйін тезірек  біліп, алдымен қандай ресурстарды тексеру керектігін түсінуге көмектеседі.

 

Киберқауіпсіздік және АТ командалары үшін

ScanKZ платформасын инфрақұрылымның қауіпсіздігі мен қолжетімділігіне жауап беретін мамандар: SOC-командалары, ақпараттық және киберқауіпсіздік мамандары, жүйелік әкімшілер және КҚ бөлімшелерінің басшылары қолдана алады.

SOC-командалары үшін платформа сыртқы активтердің жай-күйі туралы қосымша ақпарат көзі бола алады. Ақпараттық қауіпсіздік мамандары ықтимал осал ресурстарды тезірек табу мүмкіндігіне ие болады, ал жүйелік әкімшілер сыртқы желіден қандай сервистер мен порттар қолжетімді екенін көре алады.

КҚ басшылары үшін мынадай жалпы көрініс маңызды: сыртқы периметрге қандай ресурстар кіреді, оның жай-күйі қалай өзгереді және қандай нүктелер команданың назарын қажет етеді.

Бұл тәсіл барлық ресурстарды қолмен бақылау айтарлықтай уақыт алатын үлкен және үнемі өзгеріп отыратын интернет-қолжетімді инфрақұрылымы бар ұйымдар үшін өте маңызды.

 

Қолмен тексерулер азырақ - бақылау көбірек

ScanKZ міндеттерінің бірі - техникалық ақпаратты күнделікті жинау мен тексеруді автоматтандыру. Платформа активтерді анықтайды және оларды талдайды, бұл мамандардың деректерді қолмен іздеуге кететін уақытын қысқартады.

Сонымен қатар тұрақты мониторингтеу сыртқы периметрдегі өзгерістерді тезірек байқауға және осал тұстарды ертерек анықтауға көмектеседі.
Команда интернеттен қандай ресурстар қолжетімді және олар туралы сырттан қандай техникалық ақпарат алуға болатыны туралы өзекті түсінік алады.

 Нәтижесінде мамандар деректерді жинауға емес, оларды талдауға және анықталған ықтимал тәуекелдермен жұмыс істеуге назар аудара алады.

ScanKZ интернет - қолжетімді активтерді анықтауды, техникалық ақпаратты жинауды және ықтимал осалдықтарды іздеуді бір процесте біріктіреді. Бұл сыртқы периметрдің мониторингін жүйелі етуге, қолмен жұмыс көлемін азайтуға және ұйым инфрақұрылымының өзекті көрінісін қолдап отыруға көмектеседі.

Жаңартулардан хабардар болыңыз - ScanKZ іске қосылуы туралы біз ресми ақпараттық ресурстарда хабарлаймыз. Платформаның функционалдық мүмкіндіктері, қолданылатын технологиялар және ScanKZ техникалық сипаттамалары туралы толығырақ аcademy@sts.kz электрондық поштасы арқылы білуге болады.

Компьютерден файлдың жойылуы үнемі ол туралы ақпараттың толық жойылғанын білдірмейді. Файлдық жүйеде оның атауы, орналасуы, уақыт белгілері және басқа да қызметтік мәліметтер сақталуы мүмкін. Осыған сүйене отырып, мамандар бұған дейін құрылғыда қандай файлдар болғанын және олармен қандай іс-әрекеттер орындалғанын анықтай алады. 

Мұндай деректер компьютерлік инциденттерді талдау, жойылған объектілерді қалпына келтіру мен цифрлық іздерді зерттеу кезінде маңызды ақпарат көзі болып табылады.

Мемлекеттік техникалық қызметтің Зиянды кодты зерттеу орталығының қызметкерлері Windows операциялық жүйелерінде файлдық деректерді сақтау механизмдерін зерттеу жөніндегі жұмысты жүргізу. Зерттеу барысында MFT файлдық кестесінің құрылымы мен мазмұны, сондай-ақ файлдар жойылғаннан кейін ақпаратты сақтау ерекшеліктері қаралды.

MFT (Master File Table) файлдық кестесі Windows операциялық жүйелерінде әдеттегідей пайдаланылатын NTFS файлдық жүйесінің негізгі құрылымы болып табылады. Дискідегі барлық файлдар мен папкалар туралы ақпарат MFT-те сақталады. Әрбір объект үшін жеке жазба жасалады, әр жазбада файл туралы негізгі мәліметтер қамтылады. Файл жойылғаннан кейін оның жазбасы біраз уақыт MFT-те қалып, бұл жойылған деректерді қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

MFT жазбасы бірнеше атрибуттардан тұрады. Алдымен Header (FILE Record Signature) орналасады, одан кейін $STANDARD_INFORMATION (0x10) атрибуты, ол қол жеткізу құқықтарын қоса алғанда, уақыт белгілері мен файлдың атрибуттарын қамтиды. $FILE_NAME (0x30) атрибуты файлдың немесе каталогтың атауын, сондай-ақ негізгі каталогқа сілтемені сақтайды. $DATA (0x80) атрибуты файлдың деректерін  немесе дискінің олар орналасқан аймаққа сілтемелерді қамтиды. Егер файлдың көлемі 700 байттан кем болса, оның деректері тікелей MFT жазбасында сақталуы мүмкін.

 

1-сурет. NTFS-тегі MFT жазбасының құрылымы

 

MFT жазбасының құрылымы

Әрбір атрибут екі бөліктен тұрады: тақырыбы (Header) және мазмұны (Content). Тақырыптың құрылымы барлық атрибуттар үшін бірдей және онда атрибут типі, оның көлемі мен атауы туралы ақпарат болады. Мазмұны атрибут типіне байланысты және көлемі әртүрлі болады.

Атрибуттардың деректері NTFS-те екі тәсілмен сақталуы мүмкін. Резидентті атрибут (resident attribute) өзінің тақырыбымен бірге тікелей MFT жазбасында сақталады. Мұндай тәсіл тек қана шағын атрибуттар үшін қолайлы. Резидентті емес атрибут (non-resident attribute) MFT жазбасынан тыс дискінің кластерлерінде сақталады. Егер атрибут резидентті болса, оның деректері тақырыптан кейін бірден орналастырылады. Егер атрибут резидентті болмаса, тақырыпта оның деректері дискінің қай жерінде орналасқаны туралы ақпаратты қамтиды.

 

FTK Imager-дегі $MFT файлының талдауы

 

2-сурет. FTK Imager-дегі NTFS бейнесі

 

2-суреттегі FTK Imager-де NTFS файлдық жүйесінің бейнесі беріледі. Терезенің сол жақ бөлігінде дәлелдер дарағы (Evidence Tree) бейнеленіп, дискінің бейнесі, NTFS бөлімі, сондай-ақ оның негізгі элементтері көрсетілген. Сол жақ төменгі бөлігінде томның негізгі ерекшеліктері, соның ішінде томды бірегей сәйкестендіру үшін пайдаланылатын оның сериялық нөмірі (Volume Serial Number) беріледі, ал оң жақта файлдық жүйенің типін растайтын NTFS сигнатурасы он алты санмен белгіленіп бөлінген.

 

3-сурет. FTK Imager-дегі $MFT  файлы

 

3-суретте NTFS файлдық жүйесінің негізгі каталогында $MFT файлының орналасуы көрсетіледі. Evidence Tree терезесінде томның ([root]) NTFS жүйелік файлдары орналасқан негізгі каталогына өту бейнеленеді. Файлдар тізімінде $MFT файлы беріледі, ерекшеліктер панелінде оның негізгі сипаттамалары, соның ішінде объектінің типі, файлдың көлемі және дискідегі файлды сақтаудың басталу орнын анықтайтын бастапқы кластердің (Start Cluster) нөмірі келтіріледі.

 

 

4-сурет. Он алты санмен белгіленген MFT жазбасы

 

4-суретте он алты санмен белгіленген MFT жазбасы беріледі. Жазбаның басында 46 49 4C 45 байттарының реттілігі көрсетілген, ол ASCII-де FILE жолына сәйкес келеді және MFT жазбасының сигнатурасы болып табылады. Жазбаның соңында MFT жазбасының аяқталғанын білдіретін FF FF FF FF реттілігі белгіленген. Windows заманауи нұсқаларында MFT жазбасынан тасымалдағаннан кейін файлдың мазмұны жазбаның бос аймағында сақталмайды. Оның орнына бос кеңістік нөлдік байттармен (\x00) толықтырылады.

 

MFT қалдық деректерін талдау

 

Әрбір MFT жазбасының көлемі белгіленген 1024 байттан тұрады. Онда файл немесе каталог туралы мәліметтер сақталады. Егер каталогтың деректері шағын болса, олар нақты  MFT жазбасында сақталады. Ақпараттың көлемі ұлғайып, сыймаған кезде деректер дискідегі басқа орынға тасымалданады, ал MFT жазбасында олардың орналасқан орнына сілтеме қалады. Файлдар жойылғаннан кейін немесе ақпарат каталогтан тасымалданғаннан кейін қызметтік деректердің бір бөлігі MFT жазбасының MFT Slack Space деп аталатын бос аймағында қалуы мүмкін. Бұл аймақта файлдардың атаулары, олардың орналасуы және басқа да метадеректер туралы мәліметтер сақталуы ықтимал. Осы деректер файлдың өзі жайылған болса да, файлдың бұған дейін жүйеде болғанын және белгілі бір каталогта орналасқанын анықтауға мүмкіндік береді.

 

5-сурет. Зерттелетін  test каталогы

 

MFT қалдық деректерін зерттеу үшін үш файлды: 1a.txt, 2a.txt және 3a.txt қамтитын test каталогы құрылды (5-сурет). Каталог шағын болғандықтан, оның мазмұны туралы ақпарат MFT жазбасының $INDEX_ROOT атрибутының өзінде сақталады. 6-суретте файлдардың негізгі метадеректері қамтылған индекстік жазбалары, сондай-ақ FF FF FF FF индекстік жазабалары тізімінің аяқталу сигнатурасы көрсетілген.

6-сурет. 3a.txt. файлы жойылғанға дейінгі MFT жазбасы

 

7-сурет. 3a.txt. файлы жойылғаннан кейінгі MFT жазбасы

 

3a.txt файлы жойылғаннан кейін 7-суреттегі test каталогының MFT жазбасы қайтадан зерттелді. Талдау $INDEX_ROOT атрибутының қызметтік парольдері өзгергенін көрсетті, бұл каталог индексінің құрылымы жаңарғанын дәлелдейді. Бұл ретте 3a.txt файлының жазбасы MFT жазбасының бинарлы деректерінде ішінара сақталған. FF FF FF FF индекстік жазабаларының аяқталу сигнатуралары арасында жойылған файл метадеректерінің бөлігін қамтитын қалдық деректер сақталып қалады (MFT Slack).

 

MFTECmd көмегімен MFT талдау

 

8-сурет. MFTECmd-дегі MFT жазбасы

 

$MFT файлына талдау жүргізу үшін MFTECmd утилитасы пайдаланылды. 8-суретте $MFT файлына сәйкес келетін 0 деген жазба көрсетілген. Flags өрісіндегі InUse мәні жазбаны файлдық жүйе пайдаланатынын білдіреді. IsFree мәні жазба бос, ал  файл немесе каталог жойылғанын білдірер еді, бірақ оның метадеректері әлі де сақталуы мүмкін. $MFT файлына ол NTFS жасырын жүйелік файлы болып табылатынын және дискінің мазмұнын әдеттегідей қараған кезде пайдаланушыға бейнеленбейтінін көрсететін Hidden, System атрибуттары белгіленген.  Сонымен қатар, $MFT жүйелік файлы туралы негізгі мәліметтерді қамтитын STANDARD_INFO және FILE_NAME атрибуттары бейнеленеді.

$STANDARD_INFORMATION атрибутында төрт уақыт белгісі сақталады. Олар MAC(B)-уақыт белгілері деп аталады:

• Modified (Modified) – файлдың мазмұнын соңғы өзгерту уақыты. Құжатты сақтаған кезде бұл мән жаңартылады. Файлдың атауын өзгерткен немесе файлдың орнын ауыстырған кезде ол өзгермейді.
• Accessed (Last Accessed) – файлға соңғы жүгіну уақыты. Ол файлды ашқан немесе оқыған кезде өзгереді. Windows заманауи нұсқаларында бұл белгіні жаңарту жиі жағдайларда ажыратылған, сондықтан ол үнемі дәл бола бермейді.
• Changed (Record Modified) – MFT жазбасын соңғы өзгерту уақыты. Бұл белгі файлдың қол жеткізу құқықтары, атрибуттары немесе қатқыл сілтемелердің саны сияқты метадеректері өзгерген кезде жаңартылады. Ол файлды құру уақыты болып табылмайды.
• Birth (Created) – осы NTFS томында файлды құру уақыты. Файлды көшіру кезінде бұл бастапқы файл құрылған күнін емес, көшіру уақытын бейнелейді.

Birth уақыты барлық файлдық жүйелерде сақтала бермейді. Бұл белгі NTFS-те ғана бар. NTFS-тегі әрбір файл сегіз уақыт белгісін қамтиды. Оның төртеуі $STANDARD_INFORMATION атрибутында, төртеуі $FILE_NAME атрибутында.

 

9-сурет. MFTECmd-дегі MFT жазбасы

 

9-суретте $MFT файлының DATA атрибуты көрсетілген. Resident мәні: False файлдың мазмұны нақты MFT жазбасында сақталмай, дискінің жеке кластерлерінде орналастырылғанын көрсетеді. Олардың орналасуы файлдың деректерін сақтау үшін бөлінген кластерлердің қозғалуы мен саны көрсетілген NTFS Data Runs (DataRuns Entries) тізімімен анықталады. Бірнеше Data Runs жазбаларының болуы файлдың деректері дискінің бірнеше аймағы бойынша бөлінгенін дәлелдейді.   

 

10-сурет. Timeline Explorer-дегі MFT уақыт белгілері

 

10-суретте Timeline Explorer қаралады, мұнда әрбір уақыт белгісі үшін екі баған бейнеленеді: Created, Last Modified, Last Record Change және Last Access. 0x10 болып аяқталатын бағандар $STANDARD_INFORMATION атрибутынан алынған мәндерді, ал 0x30 болып аяқталатын бағандар $FILE_NAME атрибутынан алынған мәндерді қамтиды. $STANDARD_INFORMATION уақыт белгілері Windows API арқылы қолжетімді және, мәселен, Windows өткізгішінде, бейнеленеді. $FILE_NAME уақыт белгілері Windows құралдарымен тікелей бейнеленбейді және әдетте NTFS файлдық жүйесі оларды өзі пайдаланады. 0x30 бағандарының бөлігі бос болып қалады. Бұл $FILE_NAME атрибутындағы уақыт белгісінің мәні $STANDARD_INFORMATION (0x10) тиісті бағанындағы мәнге сәйкес келетінін білдіреді. Егер олардың арасында айырмашылық болса, бұл уақыт белгілерінің өзгергенін (timestomping) көрсетуі мүмкін. Алайда мұндай айырмашылықтардың өздері уақыттың өзгеруінің дәлелі болып табылмайды, себебі олар Windows әдеттегі жұмысы кезінде де пайда болуы мүмкін.

 

Қорытынды

MFT файлдық кестесін қарау барысында оның құрылымы, NTFS жазбаларының негізгі атрибуттары мен файлдардың метадеректерін сақтау ерекшеліктері зерттелді. FTK Imager, MFTECmd және Timeline Explorer пайдалана отырып, жүргізілген практикалық талдау $MFT файлының мазмұнын зерделеуге, файлдарды жойғаннан кейін жазбалардың өзгерістерін байқауға және MFT Slack Space аймағында қалдық деректердің сақталуын анықтауға мүмкіндік берді. Осымен, талдау MFT файлдар, каталогтар және файлдық жүйенің оқиғалары туралы маңызды ақпарат көзі болып табылатынын, сондықтан негізгі зерттеу  объектілерінің бірі екенін көрсетті.

«Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ-ның KZ-CERT компьютерлік инциденттерге ұлттық әрекет ету қызметінің командасы FIRST CTF 2026 халықаралық кибероқу-жаттығуларында бірінші орынға ие болды.

Жарыс АҚШ, Колорадо штаты, Денвер қаласында өткен FIRST жыл сайынғы
38-конференциясы - Forum of Incident Response and Security Teams аясында өткізілді. FIRST бүкіл әлем бойынша компьютерлік инциденттерге әрекет ету мамандары мен командаларын біріктіретін ең ірі халықаралық алаңдардың бірі болып табылады. 

FIRST CTF 2026-ға 60-тан астам команда қатысты. Қатысушылар төрт күн бойы киберқауіпсіздік, инциденттерді талдау мен оларға техникалық әрекет ету саласындағы дағдыларды тексеруге бағытталған практикалық тапсырмаларды орындады.  

Жарыстың қорытындылары бойынша KZ-CERT 117 тапсырманың 109-ын сәтті орындап, бірінші орынның иегері болды. 

KZ-CERT жеңісі - Қазақстан үшін маңызды жетістік және ақпараттық қауіпсіздік саласындағы отандық мамандар даярлығының жоғары деңгейінің растауы. Сонымен қатар, бұл нәтиже Қазақстан Республикасының киберқауіпсіздік және компьютерлік инциденттерге әрекет ету саласындағы халықаралық беделін нығайтады.

Instagram-дағы корпоративтік аккаунт компанияның маңызды байланыс арнасы болып табылады және қаскүнемдердің нысанына айналуы мүмкін. Рұқсатсыз кіру, деректердің ағып кетуі және аккаунтты бақылауды жоғалту тәуекелдерін барынша азайту үшін оның қауіпсіздік баптауларын үнемі тексеріп отыру ұсынылады.

 

1. Ашық байланыс деректерін тексеріңіз

«Профильді өңдеу» (Edit Profile) бөліміне өтіп, аккаунтта тек корпоративтік электрондық пошта мен корпоративтік телефон нөмірі көрсетілгеніне көз жеткізіңіз.

Егер белгісіз немесе ескірген байланыс деректері табылса, оларды дереу жою керек.

 

2. Жеке ақпаратты тексеріңіз

Мына бөлімді ашыңыз:

Баптаулар (Settings) → Accounts Center → Жеке ақпарат (Personal details)

Келесі деректерге ерекше назар аудару керек:

• Электрондық пошта мекенжайы корпоративтік болуы тиіс.

• Телефон нөмірі компанияның жауапты қызметкеріне тиесілі болуы керек.

Егер баптауларда бейтаныс телефон нөмірі көрсетілсе, оның иесін анықтап, аккаунтқа кіру құқығы бұрынғы қызметкерге немесе бөгде адамға емес, қазір жұмыс істеп жүрген қызметкерге тиесілі екеніне көз жеткізу қажет.

 

3. Екі факторлы аутентификацияны баптаңыз

Мына бөлімге өтіңіз:

Accounts Center → Құпия сөз және қауіпсіздік (Password and security) → Екі факторлы аутентификация (Two-factor authentication)

Аккаунтты қорғау үшін екі факторлы аутентификацияны міндетті түрде қосу ұсынылады.

Растаудың оңтайлы нұсқалары:

• корпоративтік телефон нөмірі;

• аутентификатор-қолданбасы.

Компаниядан кетіп, тіркелгіге кіру мүмкіндігін сақтап қалуы мүмкін қызметкерлердің жеке нөмірлерін пайдалану ұсынылмайды.

 

4. Белсенді сеанстарды тексеріңіз

«Кірген орындарыңыз» (Where you're logged in) бөлімінде аккаунтқа кірген құрылғылар мен географиялық орындардың тізімін қарап шығыңыз.

Күдікті немесе белгісіз сеанстар табылған жағдайда:

• Белсенді сессияны аяқтаңыз.

• Аккаунттың құпия сөзін дереу ауыстырыңыз.

 

5. Үшінші тарап қолданбалары мен байланыстарын тексеріңіз

Аккаунтқа белгісіз сервистер, қолданбалар немесе бизнес-аккаунттар қосылмағанына көз жеткізіңіз.

Сервистердің келесі санаттарына ерекше назар аудару керек:

• жаппай жазылу, лайк басу және хабарлама жіберу құралдары;

• оқырмандар мен реакцияларды жасанды түрде көбейту сервистері;

• Meta арқылы ресми авторизацияның орнына логин мен құпия сөзді талап ететін қолданбалар;

• деректерді жинайтын парсерлер мен скрейперлер.

Мұндай құралдарды пайдалану аккаунт функционалының шектелуіне, қамтудың төмендеуіне, уақытша бұғатталуына немесе кіру мүмкіндігінен толық айырылуға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, логин мен құпия сөзді үшінші тарап сервистеріне беру аккаунттың бұзылу қаупін айтарлықтай арттырады.

 

6. Қызметкерлердің кіру құқықтарын тексеріңіз

Егер басқару Meta Business Suite арқылы жүзеге асырылса, мына бөлімді ашыңыз:

Business Settings → Адамдар (People)

Аккаунтқа кіруге құқығы бар пайдаланушылар тізімін үнемі тексеріп отыру қажет:

• жұмыстан шығарылған қызметкерлерді өшіру;

• кіру құқығы бұдан былай қажет емес тұлғалардан оны қайтарып алу;

• лауазымдық міндеттерге сәйкес минималды қажетті кіру құқықтарын беру.

Минималды артықшылықтар принципін сақтау аккаунт ішіндегі рұқсат етілмеген әрекеттер тәуекелін айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді.

 

Бақылау чек-парағы

Тексеруді аяқтамас бұрын, мыналарға көз жеткізіңіз:

• Ашық байланыс деректерінде тек корпоративтік ақпарат бар;

• Корпоративтік пошта мен жауапты қызметкердің нөмірі өзекті;

• Екі факторлы аутентификация қосылған;

• Күдікті сеанстар аяқталған;

• Белгісіз қолданбалар мен байланыстар ажыратылған;

• Кіру құқығы бар қызметкерлер тізімі өзекті және компанияның ағымдағы құрылымына сәйкес келеді.

Бұл параметрлерді жүйелі түрде тексеру корпоративтік аккаунтты бақылауды сақтауға және оның бұзылу ықтималдығын төмендетуге көмектеседі.

 

Авторы: Ренат Туканов, Freedom Holding Corp. бас техникалық директоры

Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі Tech Orda бағдарламасы шеңберінде Astana Hub және «Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ-мен бірлесіп іске асыратын Red Team & Blue Team Cyber Academy білім беру бағдарламасының іріктеу CTF-турнирі аяқталды.

Бағдарлама ақпараттық қауіпсіздік (бұдан әрі-АҚ) саласында қолданбалы білім алып, практикалық дағдыланғысы, сондай-ақ алдағы уақытта кәсіби қызметіне қажет заманауи құралдарды меңгергісі келетін кандидаттар үшін әзірленді. 

Мамандандырылған CTF-турнирі негізгі іріктеу кезеңдерінің біріне айналып, кандидаттардың техникалық даярлық деңгейін, олардың осалдықтарды іздеу мен пайдалану, инциденттерді талдау және ақпараттық қауіпсіздік саласындағы практикалық міндеттерді шешу дағдыларын бағалауға мүмкіндік берді.

Іріктеу кезеңіне 360-тан астам кандидат қатысты. Бағалау әділдігін қамтамасыз ету үшін ұйымдастырушылар 100% жеке тапсырмалар берілген форматты қолданды, сондай-ақ жарыстан әділсіз өтуге жол бермеуге бағытталған қосымша бақылау тетіктерін іске асырды. Қолданылған тәсіл нәтижелердің ашықтығын қамтамасыз етуге және әр қатысушының даярлық деңгейін неғұрлым дәл бағалауға мүмкіндік берді.

Конкурстық іріктеудің қорытындылары бойынша Red Team & Blue Team Cyber Academy бағдарламасы аясында алты айлық оқытудан өту мүмкіндігіне ие болатын 100 қатысушы анықталды. Грант алушылардың толық тізімімен, сондай-ақ қабылдау қағидалары туралы егжей-тегжейлі ақпаратпен sts.kz ресми сатйында танысуға болады.

Ақпараттық қауіпсіздік саласындағы практикаға бағдарланған білім беру бастамаларын дамыту елдің кадрлық әлеуетін нығайту мен ұлттық цифрлық кеңістіктің қорғалу дейгейін арттырудың маңызды элементі болып табылады. 

«Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ Басқарма төрағасының бірінші орынбасары және Ақпараттық қауіпсіздіктің ұлттық үйлестіру орталығының басшысы Улыкбек Шамбулов Бакуде өткен киберқауіпсіздік бойынша IV Ұлттық форумға қатысты.

Форум қатысушылары түркі мемлекеттерінің киберқауіпсіздік саласындағы ынтымақтастығын дамыту және заманауи цифрлық қатерлерге бірлесіп қарсы іс-қимыл жасау мәселелерін қарастырды.

Өз сөзінде Улыкбек Шамбулов Қазақстандағы жасанды интеллекттің дамуы және цифрлық трансформация туралы айтып өтті.

Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасына сәйкес, алдағы үш жылда ел толық цифрлық мемлекет форматына көшу бойынша ауқымды бастаманы іске асыратыны атап өтілді.

Сондай-ақ баяндама барысында дербес деректерді қорғау мәселесі елдің цифрлық дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қозғалды. Бұл мәселе Қазақстанның жаңа Конституциясында көрініс тауып, жасанды интеллектті қауіпсіз қолдану тұрғысынан ерекше маңызға ие.

Сонымен қатар Қазақстанның ұлттық тілдік модельдерді, соның ішінде Alem LLM және KazLLM жобаларын дамыту, сондай-ақ жасанды интеллект технологияларын түрлі салаларда, оның ішінде білім беру бағытында қолдану бойынша жүргізіп жатқан жұмысы атап өтілді.

Сөз соңында Улыкбек Шамбулов Қазақстанның Әзербайжанмен жасанды интеллект және киберқауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықты дамытуға, оның ішінде тәжірибе алмасу және цифрлық қатерлерге бірлесіп қарсы іс-қимыл жасау бойынша жұмыс жүргізуге дайын екенін білдірді.

Bug hunting — бұл цифрлық жүйелердегі осалдықтарды қаскүнемдер оларды пайдаланып үлгермей тұрып табу процесі. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл сайттарды, қосымшаларды, серверлерді, дерекқорларды және басқа да цифрлық сервистерді әлсіз жерлерге тексеру. Бұл жұмыстың мақсаты — жүйені бұзу немесе оған зиян келтіру емес, мәселені алдын ала анықтап, жауапты мамандарға хабарлау және қауіптің алдын алуға көмектесу.

Бұл жұмысты үлкен ғимаратты тексерумен салыстыруға болады. Маман есіктердің жабық екенін, бір жерде қосалқы кілттің қалып қоймағанын, терезенің ашық тұрмағанын немесе бұрыннан оңай ашылатын ескі құлыптың қолданылып жатпағанын тексереді. Киберқауіпсіздікте мұндай ғимарат — компанияның цифрлық инфрақұрылымы, ал есіктер — сайттар, қосымшалар, жеке кабинеттер, серверлер, бұлттық сервистер, дерекқорлар және ішкі жүйелер.

Bug hunting-тің негізгі міндеттерінің бірі — қаскүнемдерден бұрын ашық қалған «есіктерді» табу. Мұндай есік рұқсатсыз кіруге болатын парақша, интернетке кездейсоқ жарияланған құпиясөзі бар файл, белгілі осалдығы бар ескі бағдарламалық нұсқа немесе ішкі қолдануға арналған, бірақ сырттан қолжетімді болып қалған сервис болуы мүмкін. Кейде мәселе ұсақ нәрсе сияқты көрінеді, бірақ дәл осындай ұсақ қателер көп жағдайда үлкен киберинциденттің басталуына себеп болады.

Bug hunting маңызды, себебі табылып, уақытында жабылған әрбір осалдық — бұл біреудің деректері сыртқа шықпады, компания ақша жоғалтпады және оның беделі зардап шекпеді деген сөз. Бір ғана киберинцидент айыппұлдарға, бизнестің тоқтап қалуына, клиенттердің кетуіне және сенімді қайта қалпына келтірудің ұзақ процесіне алып келуі мүмкін. Сондықтан шабуылдың салдарын кейін жойғаннан гөрі, әлсіз жерлерді алдын ала іздеп, түзету әлдеқайда қауіпсіз әрі арзан.

Қауіпсіздік тек IT-бөлімнің ғана жауапкершілігі емес екенін түсіну маңызды. Компанияны қорғауға барлық бөлім қатысады. Басшылық қандай тәуекелдердің маңызды екенін және қауіпсіздікке қанша ресурс бөлу керектігін шешеді. Желілік мамандар интернеттен қандай сервистердің қолжетімді екенін бақылайды. Әзірлеушілер осалдықтар пайда болуы мүмкін кодты жазады және сол осалдықтарды түзете алады. Мониторинг командалары табылған әлсіз жерлерді күмәнді әрекеттерді жақсырақ анықтау үшін пайдаланады. Тіпті физикалық қолжетімділік, рұқсат қағаздары, кілттер мен бейдждер де жалпы қауіпсіздік жүйесінің бір бөлігі болып табылады.

Осалдықтар әртүрлі жерде болуы мүмкін. Олар сайтта, мобильді қосымшада, серверде, дерекқорда, бұлттық сақтау орнында, API-де, желілік жабдықта немесе қолжетімділік баптауларында кездесуі мүмкін. Кейде әлсіз жер техника емес, адамның өзі болады: мысалы, құпиясөзді хат алмасуда жіберу, тым қарапайым кіру кодын қолдану немесе құпия файлды кездейсоқ жариялап қою.

Көптеген осалдықтарды қарапайым мысалдар арқылы түсіндіруге болады. «Тексерусіз есік» — жүйе пайдаланушының бұл деректерді көруге құқығы бар-жоғын тексермей, оған ақпаратты көрсететін жағдай. «Көз алдында қалған қосалқы кілт» — құпиясөз, токен немесе қолжетімділік кілті кездейсоқ ашық қолжетімділікке шығып кеткен жағдай. «Әлсіз құлып» — кіру нүктесі нашар қорғалғандықтан, растау кодын көп рет байқап көру арқылы табуға болатын жағдай. Ал «ашық терезе» — ұмытылып кеткен тест режимі, стандартты құпиясөз немесе сырттан қолжетімді болып қалған ішкі басқару панелі.

Bug hunting маманының жұмысы әдетте белсенді араласудан емес, мұқият барлаудан басталады. Алдымен цифрлық инфрақұрылымның неден тұратынын түсіну қажет: қандай сайттар, сервистер, қосалқы домендер, қосымшалар және ашық кіру нүктелері бар екенін анықтау керек. Содан кейін маман интернетте кездейсоқ жарияланған құпиясөздер, кілттер, конфигурациялық файлдар немесе резервтік көшірмелер жоқ па екенін тексереді. Одан кейін бағдарламалық жасақтама нұсқалары, қолжетімділік баптаулары және жүйенің жұмыс логикасындағы ықтимал қателер талданады.

Бұл жұмыстың көп бөлігі шыдамдылық пен ұқыптылықты талап етеді. Фильмдерде хакерлік шабуыл көбіне жылдам әрі әсерлі процесс ретінде көрсетіледі, бірақ шынайы өмірде осалдықтарды іздеу көбіне зерттеу жұмысына ұқсайды. Маман жүйені қадам-қадаммен зерттейді, әлсіз жерлерді іздейді, болжамдарды тексереді және нәтижені тіркейді. Сонымен қатар өте мұқият әрекет ету маңызды: сервисті бұзбау, деректерді өзгертпеу, жүйенің жұмысын тоқтатпау және рұқсат етілген тексеру шегінен шықпау қажет.

Деректерге тиісті рұқсат тексерісінсіз қол жеткізуге болатын жағдайлар әсіресе қауіпті. Жүйе әрқашан пайдаланушының кім екенін, оған не істеуге рұқсат берілгенін және қандай деректерді көре алатынын түсінуі керек. Егер мұндай тексеріс болмаса, пайдаланушы өзіне арналмаған ақпаратқа қол жеткізуі мүмкін. Бұл жеке деректер, қаржылық ақпарат, ішкі құжаттар немесе әкімшілік функциялар болуы мүмкін.

Жария болып кеткен құпиясөздер мен қолжетімділік кілттері де өте қауіпті. Егер мұндай ақпарат интернетке шықса, файл тез өшірілгеннің өзінде оны қауіпсіз деп санауға болмайды. Ақпарат өзгерістер тарихында, кэште, көшірмелерде немесе оны тауып үлгерген адамдардың қолында қалуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайда құпиясөзді немесе кілтті жай ғана ашық қолжетімділіктен алып тастау жеткіліксіз. Оны бірден ауыстырып, жүйеде бұл деректерді біреу пайдаланып үлгермеді ме — соны тексеру керек.

Компаниялар үшін bug hunting өз жүйелеріне ықтимал шабуылдаушының көзімен қарауға мүмкіндік береді. Бұл әлсіз жерлердің қайда екенін, қай сервистердің тым ашық тұрғанын, қандай деректердің жеткілікті қорғалмағанын және қандай процестерді жақсарту керектігін алдын ала түсінуге көмектеседі. Мұндай тәсіл қауіпсіздікті қағаз жүзіндегі формалды талап емес, нақты әрі практикалық жұмысқа айналдырады.

Bug hunting-тің негізгі идеясы қарапайым: осалдықты ерте ме, кеш пе біреу табады. Оны мәселе туралы хабарлап, түзетуге көмектесетін маман тапқаны әлдеқайда дұрыс. Ал егер оны қаскүнем тапса, ол бұл әлсіздікті зиян келтіру үшін пайдалануы мүмкін. Сондықтан bug hunting — бұзу туралы емес, алдын алу, қорғау және цифрлық қауіпсіздікке жауапкершілікпен қарау туралы.

Киберқауіпсіздікте ұсақ-түйек болмайды. Бір ұмытылған кілт, бір ашық парақша, қолжетімділікті тексерудегі бір қате немесе бағдарламаның бір ескі нұсқасы бүкіл компания үшін үлкен қауіп тудыруы мүмкін. Сол себепті қауіпсіздік командалық жұмыс болуы керек: әр бөлім өз рөлін түсініп, ортақ жүйені қорғауға үлес қосуы қажет.

Қазіргі кезде интернеттің барлық дерлік кеңістігінде AI тақырыбы қызу талқыланып жатыр. Осыған байланысты IT-мамандары жақын арада қажет болмай қалады, себебі AI олардың көп бөлігін толық алмастыра алады деген қатты мәлімдемелер жиі айтыла бастады. Жақында Anthropic компаниясының басшысы да болашақта әзірлеушілерге деген сұраныс айтарлықтай қысқаруы мүмкін екенін ашық айтты. Әрине, мұндай пікірлер сала ішіндегі адамдарды алаңдатады, ал студенттер мен жаңадан бастаған мамандар “егер AI бәрін алмастырса, IT саласына кірудің мәні бар ма?” деген сұрақты жиі қоя бастады.

Алайда IT-командалардың ішіндегі нақты жұмыс процесіне қарасақ, жағдай мүлде басқаша көрінеді. Іс жүзінде AI ең алдымен жұмыстың өз тәсілін өзгертеді. Бұл әсіресе бағдарламалық жасақтама әзірлеу саласында анық байқалады. Бұрын уақыттың едәуір бөлігі кодты қолмен жазуға, тұрақты дебаг жасауға, ұсақ түзетулерге, қателерді іздеуге, boilerplate кодқа, құжаттамаға және бітпейтін техникалық итерацияларға кететін.

Қазір мықты әзірлеуші әр код жолын қолмен жазатын адамнан гөрі, AI-құралдардың архитекторы және операторы ретінде көбірек жұмыс істейді. AI арқылы код генерацияламас бұрын, әзірлеуші алдымен тапсырманы дұрыс бөліктерге бөлуі, болашақ шешімнің архитектурасын ойластыруы, шектеулерді анықтауы, іске асыру тәсілдерін белгілеуі және қауіпсіздік, масштабталу, жобаны кейін қолдау талаптарын алдын ала ескеруі керек.

Дәл осы кезеңде AI іске асыру процесін жылдамдата алатыны, бірақ ұзақ мерзімді перспективаны әзірлеуші сияқты түсіне алмайтыны анық көрінеді. AI қосымшаның бірнеше жылдан кейін қалай дамитынын, уақыт өте келе қай жерде қолдау мен қауіпсіздік мәселелері туындауы мүмкін екенін, неге қосымшаның маңызды бөліктерін “уақытша шешімдермен” жасауға болмайтынын және техникалық қарыздың болашақта қандай салдарға әкелетінін толық бағалай алмайды. Сондықтан сапаны бақылау, жүйелі ойлау және архитектураны түсіну әлі де әзірлеушінің жауапкершілігінде қалады.

Осындай трансформация IT саласының басқа бағыттарында да жүріп жатыр. Кейбір компаниялар AI енгізілуіне байланысты қызметкерлерін қысқартып жатқаны рас. Мысалы, Cloudflare компаниясы “agentic AI era” кезеңіне бейімделу үшін компанияны қайта құрып жатқанын ашық айтқан. Сонымен қатар, компания AI-құралдарымен тиімді жұмыс істей алатын және олардың көмегімен процестерді автоматтандыра алатын мамандарды белсенді түрде жұмысқа қабылдауды жалғастыруда. Бұл нарықтағы нақты жағдайды жақсы көрсетеді: сұраныс біртіндеп жаңа тәсілдерге бейімделе алатын және AI-ды өз жұмысында тиімді қолданатын мамандарға қарай ауысып жатыр.

Қазір технологиялық парадигманың кезекті өзгерісі болып жатыр. IT тарихы мұндай өзгерістер жаңа құралдардың пайда болуына байланысты мамандықтарды толық жоймайтынын, керісінше сол мамандық ішіндегі талаптарды өзгертетінін бірнеше рет көрсетті.

Сондықтан жас мамандарға қазір үрейге берілудің қажеті жоқ. Керісінше, бұл — мамандыққа кіру үшін өте қолайлы кезең, себебі нарық жаңа жұмыс тәсілдерін енді ғана қалыптастырып жатыр. Басты міндет — тез үйрене білу, фундаменталды принциптерді түсіну, жүйелі ойлауды дамыту және AI-ды тиімді қолдана алу.

IT саласында жұмыс азаймайды. Бірақ жұмыстың өзі қазірдің өзінде өзгеріп жатыр.